زبان اصیل ترکی «سویوق بولاقی» را با نظرآباد بشناسید

زبان ترکی ساوجبلاغی تنها یک گویش محلی در نظرآباد نیست بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این منطقه است. مهاجرت‌های گسترده ترک‌زبانان از زنجان، قزوین، همدان و نیز شهرستان‌هایی چون هشترود و میانه، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، بر غنای زبانی منطقه افزوده و موجب شکل‌گیری گویشی خاص از ترکی آذربایجانی با عنوان «ترکی ساوجبلاغی» یا «سویوق بولاقی» شده است.

شهرستان نظرآباد در غرب استان البرز، نه تنها از منظر جغرافیایی بلکه در عرصه فرهنگی و زبانی، بخشی جدانشدنی از بافت تاریخی ساوجبلاغ است. این منطقه کهن با پیشینه‌ای غنی از تنوع زبانی، در گذر تاریخ میزبان اقوام و گویش‌های گوناگون بوده اما یکی از ظرفیت‌هایی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، حضور ریشه‌دار زبان ترکی در این ناحیه است زبانی که نه صرفاً به‌واسطه مهاجرت‌های معاصر، بلکه به‌عنوان زبان بومی بخشی از مردمان و روستاهای اولیه، در شکل‌گیری هویت منطقه نقش‌آفرینی کرده است.

برخلاف تصور عمومی، ترکی در نظرآباد صرفاً زبان مهاجران نیست. در بسیاری از روستاهای اطراف، از جمله کاظم‌آباد و ازبکی، زبان غالب در گفت‌وگوهای روزمره ترکی است حتی اگر تبار بخشی از ساکنان به لرها برسد. جالب‌تر آنکه، مهاجرانی از طالقان که پیش از دهه ۱۳۵۰ به نظرآباد کوچ کرده‌اند نیز به راحتی ترکی سخن می‌گویند. این امر نشانی از همزیستی دیرینه و همگرایی زبانی در این سرزمین دارد.

مهاجرت‌های گسترده ترک‌زبانان از زنجان، قزوین، همدان و نیز شهرستان‌هایی چون هشترود و میانه، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، بر غنای زبانی منطقه افزوده و موجب شکل‌گیری گویشی خاص از ترکی آذربایجانی با عنوان «ترکی ساوجبلاغی» یا «سویوق بولاقی» شده است.

این گویش در عین وابستگی به شاخه آذربایجانی، ویژگی‌های متمایزی دارد. برای نمونه، در صرف افعال، «ق» در اول‌شخص جمع به «ک» یا «گ» تبدیل می‌شود؛ «اوخوردوق» به صورت «اوخردیک» یا «اوخردیگ» تلفظ می‌گردد. همچنین، تغییر آوایی در واکه‌ها، همچون تبدیل «ای» بلند به کسره در واژه‌هایی مانند «قِز» به جای «قیز» و «بِر» به جای «بیر»، یا جابه‌جایی آواها نظیر «باغیشلا» به «باغوشلا» و «گون» به «گین»، از دیگر شاخصه‌های این گویش است.

تلفظ مشدد برخی حروف (مانند «ایکّی» به‌جای «ایکی») و جایگزینی «ی» میانی با «ه» (نظیر «بوهوک» به‌جای «بویوک») نیز نمودهای دیگر تحول آوایی در این گویش‌اند. در کنار این‌ها، وجود واژگان اصیل ترکی که کمتر در دیگر شاخه‌های آذربایجانی شنیده می‌شوند، نشان از دیرینگی و اصالت ترکی ساوجبلاغی دارد چنانکه در این گویش اصطلاح «آردیسی وار» به معنای ادامه داشتن موضوع به‌کار می‌رود، در حالی‌که در آذربایجان بیشتر گفته می‌شود «ناعیلین قالانی واردیر».

از دیگر ویژگی‌های خاص این گویش استفاده از پسوند «راق» برای ساخت صفت‌های تفضیلی است مانند «چوخ‌راق» (بیشتر) و «آزراق» (کمتر)، در حالی‌که در تبریز رایج‌تر است از «چوخ‌تر» یا «آزتر» استفاده شود.

تفاوت‌های واژگانی نیز چشمگیر است برای مثال واژه «ائشیگ» (بیرون) در ترکی ساوجبلاغی به صورت «چول» بیان می‌شود که در ترکی آذربایجانی معنای بیابان دارد. افزون بر این، گروهی از مهاجران ترک‌زبان خراسانی عمدتاً از منطقه سبزوار نیز در نظرآباد ساکن‌اند که گویششان به شاخه جنوب‌غربی ترکی تعلق دارد و تفاوت‌های فراوانی با ساوجبلاغی دارد.

این پیوستار زبانی نه فقط در گفتار، بلکه در ادبیات نیز جلوه یافته است. شاعرانی چون حسین پیشگاهی‌نژاد و فرامرز قدسی (فراق) با وجود غیرترک بودن، به ترکی ساوجبلاغی شعر سروده‌اند. نمونه‌هایی از مثنوی «نظرآباد» اثر پیشگاهی‌نژاد و مثنوی «کنددن بیر سس» از فراق، نشان می‌دهد این گویش توانسته است بستری برای خلق آثار ادبی نیز فراهم کند.

زبان ترکی در نظرآباد فراتر از یک ابزار ارتباطی، بخشی از هویت فرهنگی مردم این دیار است. ضرب‌المثل‌های فراوانی که از نسل‌های گذشته به امروز منتقل شده، گواهی دیگر بر عمق ریشه‌های آن است؛ از جمله:

«آللاهون آغاجوندا سس یوخدور» (چوب خدا صدا ندارد)

«اَیری یُوک ائوه چاتماز» (بار کج به منزل نمی‌رسد)

«حق سُوزه جواب یوخ» (حرف حق جواب ندارد)

«سو باش یوخاریه گئتمز» (آب به سربالا نمی‌رود).

در یک جمع‌بندی باید گفت: ترکی ساوجبلاغی نه یک گویش رو به فراموشی، بلکه بخشی زنده و پویا از فرهنگ زبانی ایران است؛ زبانی که هنوز در دشت‌های نظرآباد جاری است، شعر می‌گوید و حکمت مردمانش را در ساده‌ترین واژگان روزمره بازمی‌تاباند.

نگارنده: ابراهیم رضازاده – معلم پژوهنده / به مناسبت روز فرهنگی شهرستان نظرآباد